Tytuł: Nagroda Literacka im. Józefa Mackiewicza – dzieło żywe
Autor: Szostak Grzegorz
Wydawca: Wydawnictwo IPN, Warszawa, Józef Mackiewicz i jego dziedzictwo, strony 284-288
Rok: 2024
Opis:
Pomysł ustanowienia Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza zrodził się w 2000 r., kiedy do Stanisława Michalkiewicza zwrócił się polski przedsiębiorca Zbigniew Zarywski z propozycją przeznaczenia funduszy na jakiś cel społeczny, który by wzmacniał takie wartości jak wolność, prawda, własność. Redaktor Michalkiewicz zasugerował ufundowanie nagrody literackiej, a jako jej patrona zaproponował Józefa Mackiewicza, którego pisarstwo oraz postawa życiowa doskonale wypełniały oczekiwania fundatora. Gdy pomysł nagrody, jej formuła i cel zyskały poparcie córki patrona, Haliny Mackiewicz, Stanisław Michalkiewicz przystąpił do działania.
Ustanowiono statut, a przed notariuszem Teresą Starostą w Warszawie spisano zobowiązanie sponsorów do ufundowania nagrody. Wyłoniono Kapitułę Nagrody w składzie:
1. Marek Nowakowski, przewodniczący kapituły (zmarł 16 maja 2014 r.),
2. Zbigniew Zarywski, fundator nagrody (do 2015 r.),
3. Jan Michał Małek, fundator nagrody (zmarł 19 marca 2022 r.),
4. Stanisław Michalkiewicz, sekretarz kapituły,
5. Włodzimierz Odojewski (zmarł 20 lipca 2016 r.),
6. Kazimierz Orłoś (do czerwca 2006 r.),
7. Jacek Trznadel (zmarł 23 stycznia 2022 r.),
8. Tomasz Burek, przewodniczący kapituły od listopada 2014 r. (zmarł 1 maja 2017 r.),
9. Rafał A. Ziemkiewicz,
10. Ryszard Legutko (do lata 2005 r.),
11. Andrzej Nowak (do maja 2007 r.).
W kolejnych latach do kapituły dołączali:
12. Jacek Bartyzel (od jesieni 2007 r., przewodniczący kapituły od 2023 r.),
13. Dorota Boetcher (w latach 2016–2019 fundator nagrody),
14. Krzysztof Dybciak (od 2016 r.),
15. Dorota Heck (od 2017 r.),
16. Wacław Holewiński (od 2016 r.),
17. Lech Jęczmyk (od listopada 2012 do 2019 r., zmarł 17 lipca 2023 r.),
18. Halina Mackiewicz (od sierpnia 2006 r., zmarła 14 sierpnia 2024 r.),
19. Elżbieta Morawiec (od lata 2005 do 2014 r.),
20. Maciej Urbanowski (od sierpnia 2006 r., przewodniczący kapituły od 2017 r. do 2023 r.),
21. Paweł Witaszek (od lata 2022 r., fundator nagrody).
Nagroda od początku jest finansowana wyłącznie przez prywatne osoby: Zbigniewa Zarywskiego, Jana Michała Małka, Włodzimierza Kulińskiego, Dorotę Boetcher, Krystynę Sękowski, Pawła Witaszka. Laureat nagrody otrzymuje 10 tys. dolarów (pierwotnie 7 tys.) oraz złoty medal z wizerunkiem Józefa Mackiewicza i cytatem „Jedynie prawda jest ciekawa”. Autorom wyróżnionym w konkursie kapituła przyznaje po 1 tys. dolarów. Ponadto laureat i osoby wyróżnione otrzymują statuetki z popiersiem Józefa Mackiewicza, wykonane i ufundowane przez Zbigniewa Jarząbka.
Nagroda wręczana jest corocznie 10 listopada (początkowo 11 listopada) polskim autorom za książki wydane w roku poprzednim, zgłoszone przez wydawców. Kapituła wyłania ze zgłoszonych pozycji około dziesięciu książek nominowanych do konkursu. Muszą to być utwory literackie (powieści, eseje, poezje), publicystyczne (w tym polityczne) lub rozprawy historyczne, filozoficzne i krytycznoliterackie, napisane w języku polskim przez autorów żyjących, wydane w formie książkowej. Jak określa statut nagrody, zgłaszane książki powinny poruszać tematy kulturowe, polityczne i społeczne oraz wyróżniać się dążeniem do prawdy nawet wbrew niesprzyjającym okolicznościom.
Kazimierz Orłoś, przybliżając kryteria, jakimi kapituła będzie się kierować przy nagradzaniu książek, powiedział: „nie będą, jak sądzę, brane pod uwagę książki oderwane od życia, wymyślone, nieprawdziwe. Józef Mackiewicz stąpał twardo po ziemi, pisał tylko o tym, czego sam doświadczył, co sam przeżył, widział i zapamiętał. Nie będziemy nagradzać książek, których autorzy są poprawni politycznie, wypowiadają utarte sądy lub są jednostronni w tym sensie, że nie dostrzegają argumentów i faktów wysuwanych przez stronę przeciwną”.
* * *
Józef Mackiewicz był wielokrotnie nagradzany za swoją twórczość. W 1959 r. wygrał plebiscyt na „najulubieńszego pisarza czytelników »Wiadomości«”. W 1980 r. otrzymał nagrodę literacką ufundowaną przez firmę Tazab „dla najniezależniejszego pisarza polskiego na emigracji”. W roku następnym otrzymał Nagrodę Literacką im. Zygmunta Hertza przyznawaną przez redakcję paryskiej „Kultury”, odmówił jednak jej przyjęcia z powodu laudacji napisanej przez Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, w której został obrażony: redakcja „Kultury”, podchodząc z uznaniem do twórczości literackiej autora Drogi donikąd, uznała jego publicystykę polityczną za „niepoczytalną”. Tą odmową Mackiewicz po raz kolejny pokazał, że jest człowiekiem niezłomnym. Choć żył w biedzie, nie przyjął nagrody finansowej, broniąc swoich poglądów.
W 1975 r. Wydział Slawistyczny Uniwersytetu w Kansas zgłosił kandydaturę Józefa Mackiewicza do Nagrody Nobla. Środowiska emigracji rosyjskiej ceniły szczególnie powieść Kontra.
Józef Mackiewicz, doceniany jako pisarz, był również członkiem jury nagrody literackiej londyńskiego tygodnika „Wiadomości”. Skład jury został wyłoniony w drodze ankiety ogłoszonej w 1958 r. przez Mieczysława Grydzewskiego, redaktora naczelnego tygodnika. Szacowne grono piętnastu pisarzy, tzw. emigracyjna Polska Akademia Literatury, m.in. Kazimierz Wierzyński, Ferdynand Goetel, Józef Wittlin i Czesław Miłosz, przyznawało nagrodę za „najwybitniejszą książkę Polaka wydaną na emigracji”. I tym razem Mackiewicz, broniąc zasad, zrezygnował z uczestnictwa w kapitule. Swoją postawę motywował tym, że nagradzani autorzy nie są emigrantami. Pisał w uzasadnieniu „z regulaminu jury jasno wynika, że chodziło o nagrodzenie książki wydanej na emigracji, a nie poza krajem. Co nie jest, oczywiście, to samo. Gdyż »emigracja« nie jest pojęciem geograficznego zamieszkania, lecz statusem personalnym autora książki. Tzn. »na emigracji« wydać może książkę tylko emigrant Polski komunistycznej, nie zaś obywatel PRL, który ogłasza się poza krajem. […] Nie chciałbym więc należeć do zespołu, który może nagrodzić lub chociażby rozpatrywać możliwość nagrodzenia książki warszawskiego komunisty ani peerelowskiej odmiany komunistycznego dysydenta”. W 1979 r. zakończyła się współpraca Mackiewicza z jury nagrody „Wiadomości”. Pozostał wierny zasadom i prawdzie.
* * *
Po raz pierwszy Nagroda Literacka im. Józefa Mackiewicza została przyznana w 2002 r., dla uczczenia setnej rocznicy urodzin patrona. Uroczystość odbyła się w Galerii Porczyńskich przy placu Bankowym w Warszawie. Nagrodę wręczono Władysławowi i Ewie Siemaszkom za pracę Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939–1945. Jury zdecydowało się nagrodzić książkę dokumentalną, gdyż – jak mówił Jacek Trznadel – uznało ją za „dzieło epokowe i unikatowe. Tak jak zostało przez historyków stosunkowo dokładnie opracowane ludobójstwo hitlerowskie i sowieckie, tak nie było dotąd książki, która ukazałaby ogrom zbrodni dokonanej przez Ukraińców, z których rąk w latach 1939–1945 zginęło 50–60 tys. Polaków. Unikatowe są też relacje zamieszczone w pracy Siemaszków, gdyż opis okrucieństw przewyższa wszystko, co znaliśmy z literatury polskiej, łącznie z rzezią w Humaniu i tymi wydarzeniami, o których mówił Wyspiański: »Mego dziada piłą rżnęli / Myśmy wszystko zapomnieli«”.
Ewa Siemaszko w wystąpieniu po przyznaniu nagrody powiedziała: „Przyznanie […] nagrody im. Józefa Mackiewicza odczuwamy jako wielki zaszczyt ze względu na jej patrona, dla którego prawda była najważniejsza, której poszukiwanie i spory wokół niej, mechanizmy tłamszące prawdę, a także konstatacja, że pełne odkrycie prawdy jest niemożliwe, przesnuwają się nieustannie pod jego piórem. Dzisiejsza uroczystość jest dla nas okazją, by podzielić się refleksjami dotyczącymi sprawy Wołynia”.
W kolejnych latach nagrodę otrzymali:
2003 r. – Marek Jan Chodakiewicz za pracę Ejszyszki. Kulisy zajść w Ejszyszkach, epilog stosunków polsko-żydowskich na Kresach 1944–45,
2004 r. – Wojciech Albiński za zbiór opowiadań Kalahari,
2005 r. – Eustachy Rylski za powieść Człowiek w cieniu,
2006 r. – Janusz Krasiński za powieść Przed agonią,
2007 r. – ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski za pracę Księża wobec bezpieki,
2008 r. – Jarosław Marek Rymkiewicz za książkę Wieszanie,
2009 r. – Bronisław Wildstein za powieść Dolina nicości,
2010 r. – Paweł Zyzak za pracę Lech Wałęsa. Idea i historia. Biografia polityczna legendarnego przywódcy „Solidarności” do 1988 roku,
2011 r. – Wojciech Wencel za tom poetycki De profundis,
2012 r. – Tomasz Merta (pośmiertnie) za tom Nieodzowność konserwatyzmu. Pisma wybrane,
2013 r. – Wacław Holewiński za powieść Opowiem ci o wolności,
2014 r. – Ryszard Legutko za pracę Sokrates. Filozofia męża sprawiedliwego,
2015 r. – Andrzej Nowak za książkę Dzieje Polski. Skąd nasz ród,
2016 r. – Joanna Siedlecka za książkę Biografie odtajnione – z archiwów literackich bezpieki,
2017 r. – Jacek Kowalski za książkę Sarmacja. Obalanie mitów,
2018 r. – Wiesław Helak za książkę Nad Zbruczem,
2019 r. – Marek Cichocki za książkę Północ i Południe. Teksty o polskiej kulturze i historii,
2020 r. – Wojciech Roszkowski za książkę Roztrzaskane lustro,
2021 r. – Paweł Lisicki za książkę Dogmat i tiara. Esej o upadku rzymskiego katolicyzmu,
2022 r. – Marcin Pilis za książkę Cisza w Pogrance,
2023 r. – Rafał Wojasiński za książkę Tefil.
Pełna dokumentacja Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza jest dostępna na stronie internetowej www.jozefmackiewicz.com
Jak widać z zestawienia, jury nagradza powieści, dokumenty, książki historyczne, poezje. Nie ma znaczenia gatunek literacki. Liczy się przekazanie prawdy o świecie, pójście pod prąd, wbrew stereotypom.
Nagroda Literacka im. Józefa Mackiewicza ma ponad dwadzieścia lat. Niełatwo się jej przebić do szerszej publiczności, gdyż nie wpisuje się w światowe mody, w poprawność polityczną, w tematy, o których „nie trzeba głośno mówić”. Wpisała się jednak, mam nadzieję na trwałe, w dziedzinę literatury i kultury polskiej. Dzięki jej twórcom, jurorom, a przede wszystkim dzięki nagradzanym książkom stała się żywym pomnikiem swojego patrona, Józefa Mackiewicza. Ideałów: prawdy, honoru i męstwa, którym całe życie był wierny.